2011 Libya iç savaşı

2011 Libya ayaklanması bir Kuzey Afrika ülkesi olan Libya’da süren hükümet veMuammer Kaddafi karşıtı gösteriler şiddet olaylarıdır . Protestolar 15 Şubat, 2011 tarihinde başlayıp halende sürmektedir. Medyaya göre olaylar halkın 2010-2011 yılı boyunca Arap dünyasını saran protestoların bir ayağı olan 2011 Mısır Devrimi‘nden esinlenmesi sonucu başlamıştır. [1]

18 Şubat, 2011 tarihinde göstericiler Libyanın ikinci büyük şehri Bingazi’nin kontrolünü bazı polis ve askerlerin de desteğiyle ele geçirmişlerdir. Bunun üzerine hükümet Bingazi’de yaşayan ve rejimin destekçisi seçilmiş askeri birlikleri yollamıştır.[2]

New York Times’a göre gösterileri bastırmak isteyen Libya bugüne kadar ki en kanlı yolu seçmiştir. [3] Ülke, Ulusal Geçici Konsey ve Libya Sosyalist Halk Cemahiriyesiolarak ikiye ayrılmıştır.

Arkaplan 

Muammer Kaddafi 1969 yılında yaptığı darbe sonrasından bu yana Libyayı yönetmekte. Fidel Castro’nun 2008 ve 2009 yılında ölen Ömer Bongo’dan sonra dünyada kraliyet ailesi dışında en uzun süreli devlet yöneticisi ünvanını kazanmıştır.

Petrol halkın gelirinin %58’lik kısmını oluşturmaktadır. [4] Hükümet ve diğer sektörlerin vergi ihtiyacı düşük olduğu için orta sınıf gelişememektedir.

Savaşın Başlaması

Muammer Kaddafi 1969 yılında yaptığı darbe sonrasından bu yana Libyayı yönetmekte. Fidel Castro’nun 2008 ve 2009 yılında ölen Ömer Bongo’dan sonra dünyada kraliyet ailesi dışında en uzun süreli devlet yöneticisi ünvanını kazanmıştır.

Petrol halkın gelirinin %58’lik kısmını oluşturmaktadır. [4] Hükümet ve diğer sektörlerin vergi ihtiyacı düşük olduğu için orta sınıf gelişememektedir.Libya halkının Muammer el-Kaddafi’nin koltuğu terk etmek istemesi ile başlamış ve Muammer el-Kaddafi koltuğu bırakmayınca gelişmiştir ve sonucunda 2011 Libya ayaklanmasıolmuştur. 2011 Libya bombardımanı ile dolaylı bir süreç ve olay olmuştur.

Savaşın Gelişmesi ve ABD’nin Müdahalesi 

Şafak Yolculuğu OperasyonuBirleşik Devletler‘in Libya’ya müdahale için kullandığı kod addır.[5] Birleşik Krallık‘ın Ellamy OperasyonuKanada‘nın MOBILE Operasyonu ve Fransa’nın Harmattan Operasyonu ile ortak hareket eder. Muammer Kaddafi‘nin halk ayaklanmasını bastırmak adına muhalif güçlere karşı kullandığı kuvveti durdurmak amacıyla düzenlenmektedir. 19 Mart 2011 tarihinde Paris’te düzenlenen konferans sonucu düzenlenmesi kararı alınmıştır.[6] Operasyon diğer koalisyon güçleri ile aynı gün başlamış ve ilk aşamada Tomahawk füzeleri kullanılmıştır.[7]

Komuta

Operasyon, General Carter Ham komutasındaki ABD Afrika Savaş Kumandanlığıtarafından yürütülürken, operasyonun taktik komutanlığı ise Amiral Sam Lockleartarafından USS Mount Whitney‘den yürütülmektedir.[5][8]

Konuşlandırılmış kuvvetler

Operasyon özeti

1. gün: 19 Mart 2011

Koalisyon güçleri hava saldırıları ile Kaddafi yönetimindeki askeri hedeflere yönelik füze bombardımanı başlattı. Pentagon, “ABD’nin operasyonda öncü konumda” olduğunu belirtti ve 112 Tomahawk‘ın Kaddafi güçlerine karşı kullanıldığını ve özellikle başkent Trablusçevresindeki 20 hava savunma sisteminin vurulduğu bildirdi.[5][12][13] Ayrıca Pentagon raporlarında Birleşmiş Milletler tarafından uçuşa yasak bölge ilan edilen Libya topraklarında Amerikan savaş uçaklarının yalnızca Kaddafi güçlerini hedef alacağı geçmiştir.

Libya resmi haber ajansı ise Kaddafi’nin başkentteki ikametgahında insan kalkanı oluşturulduğunu açıklarken, saldırılarda sivil hedeflerin vurulduğunu bildirdi.

2. gün: 20 Mart 2011

  • 00:17: Venezuela Devlet Başkanı Hugo Chavez operasyona tepki gösteren ilk devlet başkanı oldu ve Libya’ya askeri müdahaleyi eleştirdi.[14]
  • 01.05: ABD, Libya hava savunma sistemlerine büyük ölçüde zarar verildiğini bildirdi.
  • 02.02: ABD, yirmiden fazla hedef vurulduğunu açıkladı.[5][15]
  • 03.11: Libya devlet televizyonu saldırılarda 48 kişinin öldüğünü 150 kişinin de yaralandığını açıkladı.[16]
  • 13.24: Libya’ya yönelik hava operasyonları sırasında 3 ABD bombardıman uçağının, Libya’nın önemli bir hava üssünü de bombaladığı bildirildi. Ayrıca ABD Genelkurmay Başkanı şu ana dek sivil kayıp rapor edilmediğini açıkladı.
  • 13.39: ABD Ordusu savaş uçaklarının Libya’da hava operasyonuna başladığını bildirdi.
  • 14.30: Libya devlet televizyonu saldırılarda ölenlerin sayısının 64’e yükseldiğini açıkladı.

2011 Libya bombardımanı

2011 Libya bombardımanı, 19 Mart 2011 tarihi, UTC saati ile 16.45’te Libya‘daki karışıklığı düzeltme amaçlı operasyonudur [17][18][19]. 19 Mart günü, operasyon öncesinde UTC ile saat 13.30’da Paris‘te yapılan toplantıya Fransa cumhurbaşkanı Nicolas SarkozyBM genel sekreteri Ban Ki-moonABD Dışişleri Bakanı Hillary Clintonİngiltere Başbakanı David CameronAlmanya Başbakanı Angela Merkel ve bazı temsilciler katıldı[20]. Toplantı sonrasında da hava ve füze taarruzu başlamıştır [21][22]. Saldırının ardından çeşitli tepkiler gelmiştir, RusDışişleri Bakanlığı sözcüsü Aleksandr Lukaşeviç, “Bir dizi ülkenin hava kuvvetleri, 19 Mart’ta Libya’ya karşı askeri eylemlere başladı. Moskova, bu askeri eylemi üzüntüyle karşılamaktadır” dedi[23].

Operasyon öncesi

18 Mart tarihinde kamuoyunda, koalisyon devletlerinin Libya‘ya müdahele edeceği söylenmeye başlamıştı. Libya Başbakanı Muammer KaddafiBarack Obama‘ya operasyon öncesinde mektup yazmıştır, mektupta Obama’ya sitem etmiş ve isyancılara karşı tutumunu savunmuştur:

Oğlumuz Sayın Barack Hüseyin Obama’ya. Sana daha önce de söyledim. Allah korusun Libya ile ABD savaşa girse bile sen bizim oğlumuz olarak kalacaksın. Bizim gözümüzdeki resmin değişmeyecek. Senden aynı imajı korumanı istiyorum. Eli silahlı El Kaide militanları senin ülkendeki şehirleri kontrol etseydi sen ne yapardın? Söyle ben de aynı yolu izleyeyim[24]
—Muammer Kaddafi

Paris zirvesi devam ederken Kaddafi, müdahele etmeyi görüşen devletleri uyaran bir mesaj yayınlamıştır. Mesajında “Libyalılar ülkeleri için ölmeye hazır” ve “Libya’ya müdahaleden pişman olursunuz. Libya sizin değil, Libyalılarındır” dedi [25][24]

Kronoloji 

Operasyon öncesi ve operasyon aşaması kronolojide UTC saatleri ile belirtilmiştir [26].

1. gün
19 Mart 2011
13.30 — Paris zirvesi başladı. Zirveye Fransa, İngiltere, ABD, Almanya ve BM temsilcileri katıldı. Zirvede Libya’daki halk sıkıntısı ve operasyon ihtimali tartışıldığı belirtildi.
14.15 — Paris zirvesi devam ederken, bazı Fransız keşif ve savaş uçakları Libya‘da uçuşlara başlamıştır. Libya hava sınırı resmen ihlal edilmeye başlandı.
14.45 — Zirve sonrası Nicolas Sarkozy, Libya’da sivil kaybının artmasını önlemek için müdaheleye hazır olunduğunu belirtti. Kaddafi’nin sivillere saldırısını önlemeye ve tankları imha etmeye çalışacağını da ekledi.
15.00 — David Cameron, Libya için harekete geçme vaktinin geldiğini açıkladı.
15.25 — Silvio Berlusconi, Libya için üs desteğinde bulunabileceklerini açıkladı. Ayrıca hava akınlarına İtalya‘nın katılabileceğini,Napoli‘deki Nato üssünün izne açılabileceğini belirtti.
16.05 — Barack Obama, Brezilya‘da yaptığı açıklamada harekete geçme vaktinin geldiğini belirtti.
16.15 — Kanada Başbakanı Stephen Harper, Libya’ya sözkonusu operasyonun kısa sürede başlayabileceğini belirtti.
16.20 — KatarBelçikaNorveçHollanda ve Danimarka‘nın müdaheleye katılmayı kabul ettiği açıklandı.
16.30 — Afrika Birliği heyetinin, barış için 20 Mart Pazar günü Libya’ya gideceğini ve Kaddafi ile görüşeceği açıklandı.
16.35 — Hillary Clinton, operasyona destek vereceklerini ama kara kuvvetlerinin kullanılmayacağını açıkladı. Diğer ülkelerin de sürekli haberdar edileceğini ekledi.
16.45 — Libya’ya hava bombardımanı başladı. İlk bombardıman dizisine Fransız uçakları katıldı.
17.00 — Fransız ordusunun, Bingazi‘nin 100 ila 150 km. çevresine kadar bombardıman yapacağı belirtildi. Fransız uçak gemisi Charles de Gaulle’nin, Libya’ya müdahele için 20 Mart’ta yola çıkacağı belirtildi.
17.05 — Fransa Savunma Bakanlığı, ilk hedeflerin başarı ile vurulduğunu açıkladı. Libya’ya ait bir askeri araç imha edildi.
17.30 — BM Genel sekreteri Ban Ki-moon, Libyalı sözcülerin artık güvenilmez olduğunu belirtti.
17.40 — El Cezire televizyonu, hava saldırısı neticesinde Libya’nın 4 tankının imha olduğunu belirtti.
17.55 — Uluslararası Kızılhaç örgütü, operasyonda sivillere zarar verilmemesi gerektiğini vurguladı.
18.05 — Rusya Dışişleri Bakanlığı sözcüsü, operasyon sebebiyle üzüntü duyduklarını ifade etti.
18.20 — İspanya, Libya’ya operasyon desteği için 4 adet F-18‘i İtalya’ya sevketti.
18.40 — Fransa Savunma Bakanlığından bir yetkili, operasyonun başarıyla birçok zırhlı aracı imha ettiğini belirtti.
19.00 — Akdeniz‘deki ABD’ye ait 3 adet denizaltının, Libya’ya karşı operasyona katılacağı belirtildi.
19.15 — Hugo Chavez, operasyonu sorumsuzluk olarak adletti.
19.20 — Fransa‘da yapılan açıklamada; Libya, BM kurallarına uyana kadar operasyonun bitirilmeyeceği açıklandı.
19.30 — ABD‘nin füzeleri, ilk hedeflerini vurmaya başladı.
19.45 — David Cameron, İngiliz Hava Kuvvetleri’nin de operasyona katılacağını açıkladı.
19.45 — Libya televizyonu, sivillerin de “Haçlı orduları“nca vurulduğunu ve benzin istasyonlarının da vurulduğunu duyurdu.
19.50 — Operasyon detaylıca ve resmî olarak anlatıldı. Akdeniz’de Koalisyon Güçleri’nin 20 kadar savaş gemisi ve denizaltısının olduğu, bunların bazılarının da Libya açıklarında konuşlandığı bildirildi. Ayrıca ABD füzelerinin Libya savunma sistemlerini vurduğu, bilgisayar sistemlerini çökertmek için de elektronik savaş uygulandığı açıklandı.
2. gün
20 Mart 2011

20:48 — Libya hükûmeti tüm askerlere ateşkes emri verdiklerini açıkladı.

Libya kuvvetleri 

Koalisyon temsilcileri, saldırılarda Libya askeri güçlerinin hedef olduğunu belirtmişti. Libya’nın ise resmi rakamlarla askeri güçleri şöyle; [27]

Kara Kuvvetleri: 50.000 asker (25.000 zorunlu), 800 kadar ana muharebe tankı (birçoğu hizmet dışı), 1000 adet zırhlı muharebe aracı, 945 adet zırhlı personel taşıyıcı, 2.421 adet ağır silah, 400 adet karadan havaya füze.
Deniz Kuvvetleri: 8.000 personel, devre dışı iki devriye denizaltısı, üç yüzey aracı ve 16 devriye – sahil gemisi.
Hava Kuvvetleri: 18.000 personel, 394 adet hava muharebe aracı (Çoğu devre dışı), en az 216 karadan havaya, 144 çekili ve 72 adet kendi çalışan füzesi bulunuyor.

Olayların Zaman Çizelgesi 

Ocak 2011 

Göstericiler tarafından kullanılan Libya Krallığına ait bayrak [28]

Libyadaki DarnahBingazi, Beni Velid ve diğer şehirlerde 13-16 Ocak tarihlerinde ortaya çıkan gecikme, politik bozulma ve protestolarda kargaşa oldu ve hükümetin inşa ettiği evler işgal edildi.[29] Hükümet, 27 Ocak tarihine kadar gelişme sağlamak ve ev tedarik etmek için 24 milyarlık yatırım fonuyla ev sorununa çözüm getirdi.

Ocak ayının sonunda, yazar, politik yorumcu ve muhasebeci olan Cemal El Hacı Tunus veMısırdaki isyanlardan esinlenerek Libya’da özgürlük gösterileri yapılması için internetten çağrıda bulundu. El Hacı 1 Şubat’ta sivil polisler tarafından tutuklandı ve 3 Şubat’ta arabasıyla bir kişiyi yaralamak suçundan hakkında dava açıldı. Uluslararası Af Örgütü, El Hacının önceden şiddet içermeyen politik görüşlerinden dolayı tutuklandığı için şimdiki tutuklanmasının asıl sebebinin de gösteriler için yapmış olduğu çağrı olduğunu iddia etti. [30] [31]

15 Şubat: İlk Kıvılcım 

15 Şubat tarihinde öğleden sonra yaklaşık 200 kişi Bingazi polis karakolunda tutuklanan insan hakları savunucusu Fethi Terbel lehinde protestolara başladı. [32]

Akşam saatlerine doğru protestocuların sayısı 500 ila 600 arasında bir sayıya yükseldi. Protestocular polisin sert tepkisiyle dağıtılmak istendi. [33]

El Bayda ve Az Zintan şehirlerinde yüzlerce protestocu rejim aleyhide slogonlar atmaya ve polis güçleri ile güvenlik güçleri binalarına ateş açmaya başladı. [34]

16 Şubat 

  • Bingazi: Yüzlerce protestocu şehir meydanında buluştu.Güvenlik güçleri topluluğu tazyikli su sıkarak dağıtmak

istedi. [35]

  • El Baydam: Şehirde 4 protestocu öldürüldü. Güvenlik güçlerine ait binalar ve araçlar ateşe verildi. [36]
  • El Bayda: Protestocular polisle çatıştı. 6 kişi öldü, 3 kişi yaralandı. [37]
  • Trablus: Kaddafi yandaşları ve karşıtları karşılıklı gösteriler düzenledi. [36] İtalyan Konsolosluğu önünde düzenlenen gösterilerde en az 10 kişinin öldüğü iddaa edildi. [38]

17 Şubat: “Hiddet Günü” 

Kaddafi rejimi karşıtı protestoların en şiddetli geçtiği gün oldu. [39] [40] [41] Libya muhalefeti Kaddafi karşıtı herkesi sokağa çıkmaya çağırdı. Protestolar gün boyu sürdü ve Bingazi şehrinin kontrolü hapisten kaçan 30 kişinin önderliğinde Kaddafi karşıtlarına geçti. Keskin nişancılardan ve helikopterlerden insanların üzerine ateş açıldı. [42]

  • Bingazi şehrinde Al Jazeera 6 sivilin polisler tarafından öldürüldüğünü kaydetti;[43]BBC‘ye göre ise ölenlerin sayısı 15den fazlaydı. [44]
  • El Bayda’da resmi kaynaklara göre 4, Libya İnsan Hakları Örgütüne göre ise en az 13 kişi öldürüldü.
  • Zentan şehrinde hükümete ait binalar ve polis araçları tahrip edildi.

18 Şubat 

BBC‘ye göre Trablusta büyük gruplar olmamak üzere protestolar 5 büyük Libya şehrine yayıldı.

  • Bingazi: Binlerce hükümet karşıtı gösterici meydanda toplandı. Bingazi Hastanesinde çalışan bir doktor yol boyunca başından vurulmuş 15 kişiye yakın ceset gördüğünü söyledi.[45]

Polis ve asker güçleri şehir protestocuların eline geçince şehri tek etmek zorunda kaldılar. Bazı askeri personelin de protestoculara katıldığı gözlendi. [46] 2 polisin de halk tarafından linç edildiği Kaddafi yanlısı Oea adlı gazete tarafından yazıldı. [47]

  • Hükümet internet erişimini bir süreliğine kesti. fakat daha sonra bu yasak kaldırıldı. [48]
  • Libya gazetesi Quryna’ya göre politik suçlar hariç 1.000 kişi hapishaneden kaçtı. [49]

19 Şubat 

Protestolar üçüncü gününde de yayılarak devam etti. [50] Karşıt gruplar,uluslararası toplum baskı yapmadığı takdirde hükümetin katliam yapacağı uyarısında bulundu.[51] Libya’daki görgü tanıkları helikopter lerin hükümet karşıtı protestoculara havadan ateş açtığını rapor etti.[52]Askerler El Bayda şehrinden çekildiler.[53] İnsan Hakları İzleme Örgütü ve Libya gazetesi Quryna ,49 kişinin öldürüldüğü ve bazı protestoların buna rağmen devam ettiği 18 Şubat’ta Bengazi ve diğer doğu şehirlerinde binlerce göstericinin sokaklara döküldüğünü söylediler.[54] Ağır silahlar, helikopter silahları ve uçaksavar füze rampaları insanları öldürmek için kullanıldı.[55] Ayrıca Misurata ‘da da protestoların olduğu rapor edildi.[56] Agence France-Presse tarafından yerel kaynaklarca düzenlenen bir ölüm bilanço raporuna göre 15 Şubat’ta patlak veren gösterilerde en az 41 kişi öldü.Bu rapor, 18 Şubat’ta El Bayda ‘da, gazetelerin söylediğine göre asılan 2 polisi içermiyordu. New York kaynaklıİnsan Hakları İzleme Örgütü ,hastane çalışanları ve görgü tanıklarından alıntılayarak, güvenlik güçlerinin 80’den fazla Gaddafi-rejimi-karşıtı protestocunun karışıklık bölgesi olan güney Libya’da öldürüldüğünü söyledi.[54] Daha sonra karşıt gruplar ölü sayısını 120’nin üstünde olarak bildirdi.ref name=”orange1″>“Death Toll In Libya Protest ‘Hits 120′”Orange UK. 2011-02-19 tarihinde erişilmiştir.</ref> New York kaynaklıİnsan Hakları İzleme Örgütü 19 Şubat’ta ölü sayısını “yaklaşık” 104 olarak açıklarken, Bingazi sakinleri El Cezire ye en az 200 kişinin öldüğünü söyledi.[57] Birleşik Krallık ‘ın eski Dışişleri Sekreteri ve İstihbarat ve Güvenlik Konseyi başkanı Sir Malcolm Rifkind , BBC Radyo 4’ün Bugün Programı ‘na Orta Doğu ‘daki protestoların 1989 doğu Avrupa ‘sındaki anti-Komünist / demokrasi yanlısı olaylara benzediğini söyledi.[58] İngiliz Dışişleri Sekreteri William Hague Libya, Bahreyn ve Yemen ‘deki protestoculara karşı kullanılan “kabul edilemez şiddetten” ötürü son derece “kaygılı” olduğunu söyledi.[59]

20 Şubat 

Tripoli’de küçük protestoların başgösterdiğini rapor eden sakinlerle birlikte protestolar git gide arttı,[60] ki bu da ülkenin güney kesiminden başlayıp Kaddafi’nin güç merkezine doğru ilerleyen ve büyüyen bir karışıklık anlamına geliyordu.[61] Hastaneler kaynaklarının tükendiğini doğruladı ve doktorlar Bingazi’deki ölüm bilançosunun 200-300 arasında olduğunu tahmin ediyor.[62] Bengazi’deki insanlar polisi başarılı bir şekilde yönlendirip bazı anahtar askeri bölgeleri yakaladıktan sonra, yerel askeri ekipler de resmi olarak protestoculara katıldılar.[63] Bu zamana kadar Bingazi’deki protestocular on binlere,hatta belki de yüz binlere ulaşmıştı.[64] Daha sonra bazı askeri birliklerin protestocuları korurken zarar gördükleri de rapor edildi.[65] Tüm Libya’dan birkaç ileri gelen Müslüman din adamı ve kabile lideri rejimin yaptığı bu katliama son verilmesi ve hükümetin çekilmesi çağrısında bulundu.[66] Protestocuların polis tarafından çabucak kuşatıldığı Trablus’ta geceye dek spontan ve büyük gösteriler oldu. [67] Bir kabile lideri petrol ihracatını kesme tehdidinde bulundu.[68]

Saif El İslam devlet televizyonuna çıktı ve “yabancı acentalara” “yakma ve sabotaj eylemleri”ni ve özellikle İsrail ile Mısır,Tunus,Bahreyn ve Yemen’deki diğer Arap liderlerini karışıklıkları göz ardı etmelerinden dolayı suçladı.[61] Karışıklıkların “bir iç savaşa neden olabileceğini” söyledi ve 1937’deki Libya İç Savaşı ‘na işaret etti.Ayrıca Libya’nın çevre şehirlerinden farklı olduğunu söyledi.İki bakan da istifa etti.[68][69]Arap Birliği’nin Libyalı temsilcisi, nedenini “protestoculara karşı baskı” olarak belirtti ve istifa etti.[70] Ayrıca Kaddafi’nin Brezilya ya da Venezuela’ya giderek Saif El İslam’ı görevde bıraktığına dair doğrulanmamış haberler de vardı.[71][72] Amerika Dışişleri Bakanlığı , Amerikan Elçiliği üzerinden kendi vatandaşları için ülkede devam eden karışıklıklar hakkında bir seyahat uyarısı yayınladı.[73]

21 Şubat

• Seyfülislam Muammer El-Kaddafi yaşananları tartışmak için bir “genel meclis” toplanmasını istedi.[68]

• LTT Wimax internet,Al Madar cep telefonu servisi ve mesajlaşma servisleri Tripoli bölgesinde saat 03.00’ten itibaren düzeltildi.[kaynak belirtilmeli]

• Bingazi’de göstericiler sokakların kontrolünü ele geçirdi, güvenlik güçlerinin ana karargâhındaki silahlara ve yerel radyo istasyonuna el koydu; Özgür Libya’nın Sesi adıyla kendi yayınlarını başlattılar. Göstericiler, ana mahkeme binasının üstündeki Libya bayrağını da indirerek, eski Libya krallığının bayrağı ile değiştirdiler.[74]

• Haberler Trablus’ta, Genel Halk Meclisi’nin buluşma yeri olan Halk Konağı’nın ateşe verildiğini belirtti.[75] Trablus’ta devlet televizyonu binasının göstericilerce dağıtıldığını ve en az bir polis karakolunun yakıldığını söyleyen haberler de vardı.[76] Libya Donanması’na ait savaş gemilerinin yerleşim yerlerini bombalamaya başladığı ve bilinmeyen sayıda can kayıplarına neden olduğu söylendi.[77] Bankalar ve diğer hükümet binaları gün boyu yağmalandı. Göstericiler güvenlik güçleriyle çatıştı ve bütün şehirde ağır silah sesleri duyuldu. En az 61 kişi öldürüldü.

30 Nisan

Libya lideri Muammer Kaddafi’nin, yaptığı ateşkes çağrısına hem NATO hem de Libyalı isyancılar olumsuz yanıt verdi. NATO Kaddafi’ye bağlı güçlerin, Libya liderinin televizyondan yaptığı ateşkes teklifinden sadece saatler öncesinde, kuşatma altındaki Misrata limanına ayrım gözetmeksizin topçu ateşi açtığını ve çok sayıda kişiyi öldürdüğünü belirtti.

1 Mayıs 

NATO’nun düzenlediği hava saldırısında Libya lideri Muammer Kaddafi’nin en küçük oğlu Seyfül Arab Kaddafi ile 3 torunu yaşamını yitirdi.

Libya hükümet sözcüsü Musa İbrahim açıklamasında, Seyfül Arab’ın 29 yaşında olduğunu ve henüz Almanya’da öğrenimini sürdürdüğünübelirterek, saldırıda ayrıca Kaddafi ailesi ve yakınlarından bazılarının yaralandığını kaydetti.

Musa İbrahim, saldırı sırasında Muammer Kaddafi’nin eşiyle birlikte evde olduğunu, ancak her ikisinin de saldırıdan yara almadan kurtulduğunu söyledi.

Bir NATO yetkilisi, başka bir ateşkes teklifini dikkate almadan önce Kaddafi güçlerinin sivillere yönelik saldırılarına son vermesini istedi.

Gözaltılar ve diğer baskılar

Kaddafi 13 Şubat tarihinde halkı Facebook kullanılmaması için uyardı. [78] İnternet aktivistleri ve blog sahipleri tutuklandı. [79] El Cezire kanalına demeç veren yazar İdris El Mesmar 15 Şubat tarihinde tutuklandı.4 Mayıs tarihinde Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin başsavcısı, üç Libyalı yetkiliyi, bir kaç hafta içinde insanlığa karşı suç işlemekle itham etmeyi planladığını açıkladı.

Kayıplar 

New York kaynaklı İnsan Hakları İzleme Örgütü 19 Şubat’ta ülke genelinde bir ölüm bilançosu anketi yaptığında Bingazi sakinleri El Cezire ‘ye en az 200 kişinin öldüğünü söyledi.[56] Diğer kaynaklar sadece Bingazi ‘deki ölü sayısını 220 olarak verdi.[80] İnsan Hakları İzleme Örgütü 20 Şubat’ta Libya’nın Bingazi şehrinde ölenlerin sayısının 100’ü geçtiğini söyledi.[61]

Tepkiler 

İç Tepkiler

Bir Adnkronos röportajında, Libya tahtının hak sahibi Prens İdris el-Senussi , değişiklikler başladığı zaman ülkeye dönmeye hazır olduğunu belirtti.[81]

Uluslarüstü durum

18 Şubat’ta BM İnsan Hakları Yüksek Delegesi Navi Pillay Libya’daki , 2011 Bahreyn protestoları ‘ndaki ve 2011 Yemen protestoları ‘ndaki güvenlik güçlerinin şiddetini kınadı. Pillay göstericilere karşı canlı mühimmat kullanılması konusunda Libya’yı özellikle vurguladı.[82]

Uluslarası

Birleşik Krallık, “resmi görevliler ihracatların bölgesel ya da iç karışıklıkları tetikleyebileceği veya baskıların artmasına yardımcı olabileceği riski olduğunu belirtmişken,ihracat lisanlarının kullanılamayacağını” söyleyerek ve karışıklıklara dayanarak bazı ihracat kollarını geri çekeceğini duyurdu.[83]

ABD Başkanı Barack Obama şiddetle ilgili “derin kaygıları” olduğunu ifade etti.[84]

Diğer

Bölgesel ekonomik stok pazarı indeksleri karışıklıkları yayma konusu üzerine 20 Şubat’ta düşüş yaşadı.[85]

Medya

Libya devlet televizyonu ülkenin güney bölgelerindeki hükümet karşıtı protestolar hakkında hiçbir yayın yapmadı ve 17 Şubat’a kadar normal yayın akışını sürdürdü.[86] 16 Şubat’taki sabah haber bülteni sırasında Libya devlet televizyonu yaklaşık 200-300 kişilik güçlü ve “tüm ülke genelinden” olduğu söylenen Kaddafi yanlısı protestoları tekrar tekrar gösterdi.Bu eylemlerde bir ara kalabalığın El Cezire karşıtı sloganlar attığı da duyuldu. Quatarie TV kanalı Sirte ‘den, Kaddafi’nin doğum yerinden Kaddafi gösterileri ile ilgili yayına başlamıştı. Bir önceki gece Libya devlet televizyonu Kaddafi’nin, 16 Şubat’ta Amerika Birleşik Devletleri ile onların Siyonist işbirlikçileri aleyhinde yaptığı ve destekleyici bir kalabalık karşısında gerçekleştirdiği konuşmasını canlı yayınlamıştı .[86] Ayrıca yanan binalar ve arabaların da yayınları yapılmaya başlandı ki bu durum,olayı gözlemleyenlere göre,hükümet medyasının doğuda büyüyen karışıklıkları ilk kez kabul ettiği an olarak belirtildi ve kanal,20 Şubat’ta hükümetin direkt olarak, ve gerekirse güç kullanarak engellemesi gerektiği bir şekilde yayıldığını ifade etti.[61] Kaddafi’nin 19 Şubat’ta destekleyicileriyle beraber Nalut ‘ta gerçekleştirdiği birlik konuşmasının da yayını yapıldı.[61] Libya’nın sahip olduğu ve Kaddafi’nin oğlu Seyfülislam lehinde açıklamalar yapan Londra menşeli elektronik gazete al-Yawm , Bingazi ve El Bayda şehirlerinde yapılan Kaddafi karşıtı protestolar hakkında özgürce yayın yapabilen tek Libya kaynağıydı.Bu gazete genellikle dengeli, tarafısız raporlama yapmaktadır ve Bingazi ve El-Baydam’daki “güvenilir” kaynaklardan alıntılar yaparak anti Kaddafi rejimi protestoları hakkında 16 makale yayınlamıştır. Ayrıca Tripoli‘deki Kaddafi eylemleri hakkında yayın yapmamıştır.[87][88] El-Yawn gazetesi, kalabalık bir grup Ulusal Güvenlik Binasını yıkma girişiminde bulundukları,iki arabayı yaktıkları ve yerel trafik polisi başkanlığını ateşe verdikleri için El Baydam ‘da 4 protestocu öldürüldüğünü söyledi.[89]Al-Shams ve Al-Jamahiriya devlet gazetelerine göre, Libyalı cep telefonu kullanıcılarına “devlet güvenlik servisinden gelen direktifler” sonucunda 17 Şubat’ta sokaklara çıkmaları ile ilgili uyaran bir mesaj geldi, ki bu servisler ülkenin iki mobil iletişim ağını kullanmakta ve kontrol etmektedir.[86] Al-Jamahiriya’nın ilk sayfası Kaddafi yanlısı gösteriler ve önceki gün Tripoli’de Kaddafi’nin Ahly futbol kulübü ile bir araya gelmesi haberleri ile doluydu, devlet kaynaklı Al-Shams ise bu olayları büyük ölçüde atlamıştı.[89] Daha sonra güvenlik güçlerinin durumu “kontrol” etmek için oraya geldiği ve “şehir dışından” ve “yabancı acentalardan” giriş yaptıkları bu haberlere eklendi.[89]

Önceleri Seyfülislam’ın al-Ghad Medya Kuruluşu ‘nun bir parçası olan Quryna, 2010’da Libya devleti tarafından alındı, Bingazi’de düzenin sağlanması ile ilgili son bir rapor yayınladı.Bir makale Libya lideri Kaddafi ile tanışan ve protestoları kınayan “17 Şubat 2006 şehitleri” nin aileleri ile ilgili rapor verdi.[89]

BBC News 18 Şubat’ta “devlet gazetelerinin öncülerinden” Al-Zahf Al-Akhdar ‘ın protestolara karşı görünüşte bir anlaşmaz tavır takındığını rapor etti ve şöyle yazdı:

“Bu küçük gruplardan [protestocular] gelebilecek herhangi bir zararda – bu insanlar ve asil devrimci güç şiddetle cevap verecektir, …

İnsanlarımızın gücü, Jamahiriya [yönetim sistemi], devrim ve Kaddafi tüm kırmızı çizgileri oluşturur ve her kim bu çizgileri geçmeye ya da yaklaşmaya çalışırsa bu intiharî bir girişimdir, ateşle oynamak olur.”[44]

Libya devlet televizyonu Kaddafi’nin,protestocuların destekleyici sloganları eşliğinde 18 Şubat’ta gerçekleştirdiği Yeşil Meydan, Tripoli ‘e kısa bir ziyarette bulunmasının fotoğraflarını yayınladı.[44] BBC News 18 Şubat’ta “Bingazi’de ağır silah kullanımının bildirildiğini” rapor etti. Libya hükümeti haberleri tamamen kesintiye uğrattı ve yabancı gazeteciler yasaklanıp ülkeden çıkarıldı.[90] Bir hükümet gazetesi protestocularıSiyonism ile suçladı.[91]

İnsani Durum

Libya’da tıbbi malzemeler, yakacak ve yiyecek madde sıkıntısı tehlikeli bir şekilde artmaktadır. [92] 25 Şubat’ta Uluslararası Kızılhaç KomitesiKızılhaç Libya’daki şiddetli olaylardan etkilenen insanların ihtiyaçlarını karşılamak için 6.4 milyon dolarlık bir acil durum kampanyası başlattı.[93] 2 Mart’ta ise Kızılhaç genel direktörü, sağlık personelinin bölgede işini güven içinde yapabilmesi için herkesin koordineli bir şekilde çalışması gerektiğini hatırlattı.[94] Tripoli’deki şiddetten kara yoluyla kaçmaya çalışan günde en az 4.000 kişi, ayaklanmanın ilk günlerinde Libya-Tunus sınırından geçiyordu.Olaylardan kaçanların arasında Mısır,Tunus ve Türk gibi yabancı milletlerden insanlar ve Libyalılar vardı. [95] 1 Mart’tan itibaren, Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği Tunus ve Libya arasındaki kimsesiz toprakta tehlike altında tutulmuş Afrikalılara karşı ayrımcılık iddialarını doğrulamıştı.[96] 3 Mart’tan itibaren de, sayıları 200.000 olarak tahmin edilen mülteciler Libya’dan Tunus ya da Mısır’a kaçmıştı.Ras Ejder ‘de 10.000 kapasiteli de bölgesel bir mülteci kampı kuruldu ve 20.000 ile 30.000 arasında kişi ile dolup taştı. Binlerce insan daha hala sınırın Libya tarafında kalmıştı.3 Mart’tan itibaren bu durum lojistik bir kabus olarak nitelendirildi ve Dünya Sağlık Örgütü salgın hastalık uyarısı yaptı.[97]

2 milyona yakın bir göçmen miktarı ile, Libya’ya sınırı olan özellikle Mısır ve Tunus gibi şehirler, şiddetten kaçan ulusların ve göçmenlerin sığındığı başlıca yerler oldu. Libyalı ulusalcılar ve göçmen işçiler Mısır’ın Sallum ve Tunus’un Ras Ajdir kentlerine gidiyorlar ve bu durum bir insani kriz ortaya çıkarıyor. Uluslararası Göçmen Teşkilatı ‘na göre 7 Mart’ta Tunus’a 115.399 göçmen (bunlardan 19.184’ü Tunuslu, 47.631’i Mısırlı geri kalanı da çeşitli uluslardandı) Tunus’a , 101,609 göçmen Mısır’a (bunların 65.509’u Mısırlıydı), 2.205 Nijer’e (1.865’i Nijerliydi) ve 5.448 göçmen de Cezayir’e geldi.[98]

Şubat sonunda El Cezire Afrikalı göçmen işçilere saldırıldığını,yaralılar hatta tanıklara göre hükümet karşıtı gruplar tarafından öldürülenler olduğunu bildirdi.Julius Kiluu, altmış yaşında bir inşaat süpervizörü Reuters’a “Bize insanları öldürmek için tutulmuş kimseler olduğumuzu söyleyen bir yerel grup tarafından saldırıya uğradık. Siyahi insanları görmek istemediklerini de eklemem gerekiyor.” diye konuştu. “Kampımız yakıldı, havaalanına gidebilmemiz için bizlere Kenya elçiliği ve kendi ekibimiz eşlik etti.” dedi.[99]

2 Mart’ta, Kraliyet Donanması ‘nı yok eden HMS York , İsviçre Hükümeti tarafından desteklenmiş olan tıbbi ve diğer yardım malzemelerini Bingazi’ye getirdi.Bingazi Tıp Merkezi ‘ne yapılan tıbbi yardımların direkt olarak Bingazi havaalanına uçması bekleniyordu ama havaalanı kapanınca, yardımlar Malta ‘ya yönlendirildi.Yardımlar, Malta Silahlı Kuvvetleri tarafından kısa sürede havaalanından fırkateyne yönlendirildi.[100][101] 8 Mart’ta Birleşmiş Milletler Dünya Gıda Programı ‘ndan bir konvoy Libya’ya girmişti ve DGP, aynı gün Bingazi şehrinin doğu limanına varmasının beklendiğini söylemişti. Yetmiş metrik ton yüksek-voltajlı tarih çizgisi taşıyan konvoy doğu limanı yolunda Mısır sınırını geçti.

7 Mart’ta BM yardım koordinatörü Valerie Amos Libya’da savaşın anlamını, bir milyondan fazla insanın ülke dışına ya da içine kaçması ve bu insanların yardıma ihtiyacı olması şeklinde ifade etti.[102][103]

İslami Kurtuluş ve Dünya Gıda Programı (DGP) da Misrata’ya bir insani yardım konvoyu düzenlemiştir.[104]

Ayın 14ü sonlarında bir insani yardım gemisi limanın etrafındaki geçici yerleşmelerde çadırlarda yaşayan yaklaşık 8.300 göçmenin boşaltılması için Misrata şehri limanında doka girdi.Kızılhaç da yakın bir tarihte tıbbi malzeme gemilerinden birinin Misrata limanına gelmesini beklediklerini ifade etti. [105]

Bakınız 

Kaynakçalar 

  1. ^ http://www.nytimes.com/2011/02/19/world/africa/19libya.html
  2. ^ http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12513941
  3. ^ http://www.nytimes.com/2011/02/21/world/africa/21libya.html?pagewanted=2&hp
  4. ^ http://fivethirtyeight.blogs.nytimes.com/2011/01/31/egypt-oil-and-democracy
  5. ^ a b c d “News Article: Coalition Launches Operation Odyssey Dawn”Defense.gov (12 Mart 2009). 19 Mart 2011 tarihinde erişilmiştir.
  6. ^ “Operation Ellamy: Designed to strike from air and sea”The Independent. 19 Mart 2011 tarihinde erişilmiştir.
  7. ^ “Gunfire, explosions heard in Tripoli”CNN. 20 Mart 2011 tarihinde erişilmiştir.
  8. ^ General Carter Ham, U.S. Army (19 Mart 2011). “STATEMENT: AFRICOM Commander on Commencement of Military Strikes in Libya”StatementAFRICOM. 19 Mart 2011 tarihinde erişilmiştir.
  9. ^ a b c d “Wide array of U.S. warplanes used in Libya attacks”.CNN (20 Mart 2011). 20 Mart 2011 tarihinde erişilmiştir.
  10. ^ “Crisis in Libya: U.S. bombs Qaddafi’s airfields”CBS News(20 Mart 2011). 20 Mart 2011 tarihinde erişilmiştir.
  11. ^ “‘Odyssey Dawn’: U.S. cruise missiles herald the beginning of the end for Gaddafi as the West loses patience with Libya”Daily Mail (20 Mart 2011).
  12. ^ Marcus, Jonathan (19 Mart 2011). “Libya: Coalition launches attacks from air and sea”Bbc.co.uk. 19 Mart 2011 tarihinde erişilmiştir.
  13. ^ “Libya operasyonu başladı”Euronews.net (19 Mart 2011). 19 Mart 2011 tarihinde erişilmiştir.
  14. ^ “Operasyona tepkiler geliyor”Dipnot.tv (20 Mart 2011). 20 Mart 2011 tarihinde erişilmiştir.
  15. ^ General Carter Ham, U.S. Army (19 Mart 2011). “STATEMENT: AFRICOM Commander on Commencement of Military Strikes in Libya”U.S. Africa Command. 19 Mart 2011 tarihinde erişilmiştir.
  16. ^ “Libya devlet televizyonu: Saldırılarda 48 kişi öldü, 150 kişi de yaralandı”Timeturk.com (20 Mart 2011). 20 Mart 2011 tarihinde erişilmiştir.
  17. ^ Hürriyet web haberi
  18. ^ Vatan gazetesi web haberi
  19. ^ Habertürk web haberi
  20. ^ Hürriyet haber detay
  21. ^ Vatan haber
  22. ^ Hürriyet saldırı detay
  23. ^ Hürriyet haber detay
  24. ^ a b Hürriyet web haber
  25. ^ Vatan web haber
  26. ^ Yararlanılan Hürriyet detay haberi
  27. ^ Yararlanılan Hürriyet haber detay
  28. ^ http://www.kansascity.com/2011/02/18/2666087/violent-repression-of-protests.html
  29. ^ http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/
  30. ^ http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08
  31. ^ http://www.webcitation.org/5wLwGDmVM
  32. ^ http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration
  33. ^http://www.bbc.co.uk/arabic/middleeast/2011/02/110215_libya_opposition.shtml
  34. ^http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html
  35. ^ http://www.almanar.com.lb/adetails.php?eid=7871&frid=31&seccatid=71&cid=31&fromval=1
  36. ^ a b http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12496420
  37. ^ http://www.aljazeera.net/NR/exeres/871A467F-6874-4D2B-B512-AE3850189202.htm?GoogleStatID=9
  38. ^ http://www.topix.net/forum/world/middle-east/TM10I3LPL4QO8HEN1/p6
  39. ^http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html
  40. ^ http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi
  41. ^ http://www.webcitation.org/5wP2V8iey
  42. ^http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/201121755057219793.html
  43. ^http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/201121716917273192.html
  44. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; BBC021822 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: <a href=”http://tr.wikipedia.org/wiki/Vikipedi:Kaynak_gösterme” rel=”nofollow”>Kaynak gösterme</a>)
  45. ^ http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12506787
  46. ^ http://www.enduringamerica.com/home/2011/2/18/libya-bahrain-and-beyond-liveblog-confrontations.html
  47. ^http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5i90XPftOIEQ29EuNr0c-jJkjxoXg?docId=CNG.30a7eb6de98a36de2dbb441ffee98187.671
  48. ^ http://techcrunch.com/2011/02/18/reports-libya-follows-egypts-lead-starts-shutting-off-internet-services/?utm_source=%23frankguillen&utm_medium=twitter&utm_campaign=FrankGuillen+Buzz&utm_content=Google+Feedfetcher
  49. ^http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5i90XPftOIEQ29EuNr0c-jJkjxoXg?docId=CNG.30a7eb6de98a36de2dbb441ffee98187
  50. ^ “Libya forces ‘open fire’ at funeral”Al Jazeera English. 2011-02-19 tarihinde erişilmiştir.
  51. ^ Alexander, Caroline. “Libyan Opposition Warns of ‘Massacre,’ Calls for Intervention”Bloomberg. 2011-02-19 tarihinde erişilmiştir.
  52. ^ Şablon hatası:başlık gerekiyor.
  53. ^ “Libyan city of Ajdabiya a ‘free city’”Euronews.net (2011-02-14). 2011-02-19 tarihinde erişilmiştir.
  54. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; google1 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: <a href=”http://tr.wikipedia.org/wiki/Vikipedi:Kaynak_gösterme” rel=”nofollow”>Kaynak gösterme</a>)
  55. ^ Meo, Nick. “Libya protests: 140 ‘massacred’ as Gaddafi sends in snipers to crush dissent”Telegraph. 2011-02-20 tarihinde erişilmiştir.
  56. ^ a b “Libya unrest death toll ‘tops 200’ – Africa”Al Jazeera English. 2011-02-20 tarihinde erişilmiştir.
  57. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; english.aljazeera.net isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: <a href=”http://tr.wikipedia.org/wiki/Vikipedi:Kaynak_gösterme” rel=”nofollow”>Kaynak gösterme</a>)
  58. ^ “Hague condemns violence in Libya, Bahrain and Yemen”.BBC News. 2011-02-19 tarihinde erişilmiştir.
  59. ^ “BBC News – Hague condemns violence in Libya, Bahrain and Yemen”Bbc.co.uk. 2011-02-19 tarihinde erişilmiştir.
  60. ^ “Uprising flares in Libyan city – Africa”Al Jazeera English. February 20, 2011 tarihinde erişilmiştir.
  61. ^ a b c d e Şablon hatası:başlık gerekiyor.
  62. ^ Font size Print E-mail Share 2 Comments. “Libyan hospital official: 200 dead in Benghazi”CBS News. February 20, 2011 tarihinde erişilmiştir.
  63. ^ WL Central. “2011-02-19 #Libya Activist on @AJE: “I believe Libyans are going to make it.””WL Central. February 20, 2011 tarihinde erişilmiştir.
  64. ^ “Residents say troops defect in Libya’s Benghazi | Reuters”.Uk.reuters.com (2009-02-09). February 20, 2011 tarihinde erişilmiştir.
  65. ^ Şablon hatası:başlık gerekiyor.
  66. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; aljazeera2 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: <a href=”http://tr.wikipedia.org/wiki/Vikipedi:Kaynak_gösterme” rel=”nofollow”>Kaynak gösterme</a>)
  67. ^ “Live Blog – Libya | Al Jazeera Blogs”Blogs.aljazeera.net. February 20, 2011 tarihinde erişilmiştir.
  68. ^ a b c Al Jazeera. Breaking News.
  69. ^ Galal, Ola (2011-02-16). “Qaddafi’s Son Warns of Libyan Civil War, Offers Dialogue”Bloomberg. 2011-02-21 tarihinde erişilmiştir.
  70. ^ Şablon hatası:başlık gerekiyor.
  71. ^ http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-02/21/c_13741080.htm
  72. ^ http://www.guardian.co.uk/world/2011/feb/20/libya-defiant-protesters-feared-dead
  73. ^ “Libya travel warning”US State Department (February 20, 2011).
  74. ^ “Libya Air Force Bombs Protesters Heading For Army Base”.Haaretz (2011-02-21).
  75. ^ “Government Building on Fire in Libyan Capital”Reuters(2011-02-21).
  76. ^ “Colonel Gaddafi: ‘I have not fled Libya'”Sky News (2011-02-21).
  77. ^ “Libya Uprising – Live Updates”The Guardian (2011-02-21).
  78. ^ http://www.allfacebook.com/libyas-muammar-gaddafi-warns-against-facebook-2011-02
  79. ^ http://www.anhri.net/en/?p=2101
  80. ^ “BBC News – Libya unrest: Scores killed in Benghazi ‘massacre'”Bbc.co.uk (2011-02-16). 2011-02-20 tarihinde erişilmiştir.
  81. ^ Şablon hatası:başlık gerekiyor.
  82. ^ Şablon hatası:başlık gerekiyor.
  83. ^ “UK accused of selling arms to Bahrain”Al Jazeera English(2011-02-18). 2011-02-18 tarihinde erişilmiştir.
  84. ^ Carey, Glen. “Bahrain’s King Seeks Talks With Foes Amid Clashes in Region”Bloomberg. 2011-02-21 tarihinde erişilmiştir.
  85. ^ Hankir, Zahra. “Dubai Shares Drop as Mideast Unrest Sparks Risk Aversion; Emaar, Zain Fall”Bloomberg. 2011-02-20 tarihinde erişilmiştir.
  86. ^ a b c “Libyan private and state media slant protest coverage”.BBC News (2006-02-17). 2011-02-19 tarihinde erişilmiştir.
  87. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; autogenerated2 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: <a href=”http://tr.wikipedia.org/wiki/Vikipedi:Kaynak_gösterme” rel=”nofollow”>Kaynak gösterme</a>)
  88. ^ “At Least 10 Killed in Libya Cartoon Riot”Jihad Watch. 2011-02-20 tarihinde erişilmiştir.
  89. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; bbc.co.uk isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: <a href=”http://tr.wikipedia.org/wiki/Vikipedi:Kaynak_gösterme” rel=”nofollow”>Kaynak gösterme</a>)
  90. ^ Şablon hatası:başlık gerekiyor.
  91. ^ Gaddafi fights for his future as up to 200 die in Benghazi.
  92. ^ Staff (28 February 2011). “Libya’s Humanitarian Crisis – As Protests Continue, Medical Supplies, Along with Fuel and Food, Are Running Dangerously Short”Al Jazeera. 18 March 2011 tarihinde erişilmiştir.
  93. ^ Şablon hatası:başlık gerekiyor.
  94. ^ Şablon hatası:başlık gerekiyor.
  95. ^ Şablon hatası:başlık gerekiyor.
  96. ^ Şablon hatası:başlık gerekiyor.
  97. ^ Şablon:Registration required Sayar, Scott; Cowell, Alan (3 March 2011). Libyan Refugee Crisis Called a ‘Logistical Nightmare'”.The New York Times.
  98. ^ Staff (8 March 2011). “Statistics of IOM Operations in Egypt – 8 March 2011”UN – Egypt. 18 March 2011 tarihinde erişilmiştir.
  99. ^ Staff (28 February 2011). “African Migrants Targeted in Libya – Rights Groups Fear Dozens Killed in Violent Backlash Against Supposed Gaddafi-Hired Mercenaries from Sub-Saharan Africa”.Al Jazeera English. Retrieved 30 March 2011.
  100. ^ Şablon hatası:başlık gerekiyor.
  101. ^ Şablon hatası:başlık gerekiyor.
  102. ^ Şablon hatası:başlık gerekiyor.
  103. ^ Şablon hatası:başlık gerekiyor.
  104. ^http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Full_Report_152.pdf
  105. ^http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE73E0W220110415?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0

Okunacaklar

Kaynak : Wikipedia

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.